https://thuviensach.vn

Paul Doumer xuất thân trong một gia đình lao động. Trước khi sang Đông Dương làm Toàn quyền, ông
đã từng giữ chức vụ Bộ trưởng Tài chính trong chính phủ Pháp.
Năm 1897, sau khi ông được bổ nhiệm toàn quyền Đông Dương, chính sách thuộc địa của Pháp chuyển
sang một bước ngoặt mới. Paul Doumer là một nhà cai trị độc tài nhưng đã mang lại nhiều thay đổi sâu sắc
ngay từ khi mới nhậm chức. Ông thiết lập bộ máy nhà nước bảo hộ và xây dựng cơ sở hạ tầng kiên cố tại
Việt Nam. Dưới thời Doumer, hạ tầng cơ sở tại Đông Dương được kiến thiết mới ồ ạt, nhưng người dân
thuộc địa đã phải chịu cảnh sưu cao thuế nặng để phục vụ cho việc này. Cầu Doumer (cầu Long Biên ngày
nay) nối hai bờ sông Hồng, một trong những công trình lớn nhất thế giới lúc bấy giờ, là sản phẩm của thời
kỳ ấy.
Sau khi trở về Pháp, ông tiếp tục tham gia chính trường. Ông đắc cử Tổng thống Cộng hòa Pháp năm
1931, bị ám sát năm 1932. Tương truyền khi ông chết, nhà nước Pháp định đưa thi hài ông táng trong điện
Panthéon, nhưng vợ ông không đồng ý. Bà nói: “Cả đời ông ấy đã hy sinh cho nước Pháp, còn bây giờ ông
ấy là của tôi”. Bà để ông yên nghỉ trong khu vườn mộ gia đình, bên cạnh bốn người con trai, cả bốn đều là
https://thuviensach.vn

quân nhân, hy sinh trong Thế chiến thứ nhất.
Henri Lamagat, tác giả cuốn Souvernirs d'un vieux Journalistre Indochinois nhận xét Paul Doumer là
“một nhân vật vĩ đại của nước Pháp và của thuộc địa Pháp, liêm khiết và không chút vụ lợi.” Những công
trình đường sắt mà Paul Doumer khởi tạo trên đất Việt Nam hơn 100 năm qua, đến nay vẫn còn có giá trị
lớn trong nền kinh tế nước ta.

https://thuviensach.vn

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Paul Doumer (1857-1932) là một nhân vật để lại dấu ấn khá rõ nét trong lịch sử cận đại Việt Nam
dưới thời thực dân Pháp đô hộ. Tuy chỉ làm Toàn quyền Đông Dương 5 năm nhưng ông đã thực hiện nhiều
cải cách với chủ trương biến chế độ Bảo hộ Pháp ở Đông Dương thành chế độ “trực trị”, xây dựng chính
quyền trung ương tập quyền cao độ nhằm xóa bỏ chủ quyền và nền độc lập của các quốc gia Đông Dương.
Ông cũng là viên quan thực dân cai trị đã thực thi chính sách sưu thuế hà khắc để xây dựng hạ tầng cơ sở
cho xứ Đông Dương – đặc biệt cây cầu Long Biên nổi tiếng ở Hà Nội gắn liền với tên tuổi của ông – nhằm
phục vụ cho việc khai thác tài nguyên thiên nhiên thuộc địa, và biến các nước thuộc địa thành một thị
trường, tiền đồn cho Pháp ở vùng Viễn Đông.
Sau khi trở về Pháp, trong cuộc bầu cử Tổng thống năm 1931, ông được đa số phiếu bầu và trở thành
Tổng thống Pháp. Thế nhưng, chưa kịp làm gì trên cương vị người đứng đầu nhà nước thì ngày 16 tháng
Năm năm 1932, trong khi tham gia hội chợ sách của các nhà văn cựu chiến binh, ông bị một phần tử quá
khích người Nga ám sát bằng hai phát đạn, trở thành vị Tổng thống xấu số trong lịch sử cận đại nước Pháp.
Cuốn hồi ký này có nội dung khá phong phú, sinh động về đất nước, con người, văn hóa, phong tục tập
quán của ba nước Đông Dương là Việt Nam, Lào, Campuchia thời đầu thế kỷ XX, được viết bằng ngôn
ngữ văn học hấp dẫn. Tuy nhiên, bạn đọc cũng nên lưu ý, một số chi tiết được trình bày, diễn giải qua con
mắt của một người châu Âu, một viên quan cai trị thực dân, nên khó tránh khỏi tính chất chủ quan, phiến
diện, không đúng với thực tế. Mặc dù vậy, đây vẫn là một nguồn tư liệu hữu ích cho những ai quan tâm về
lịch sử, dân tộc học hay đất nước học liên quan đến ba nước Đông Dương thời thuộc Pháp.
Trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc!
Hà Nội, tháng 12 năm 2015
Nhà xuất bản Thế Giới

https://thuviensach.vn

AVANT-PROPOS
Indochine française est un livre exceptionnel et unique sur la région qui porte le même nom, parce
que son auteur est M. Joseph Athanase Paul Doumer, Gouverneur général de l'Indochine française
(1896-1902) et Président de la République française (1931-1932). Il rédigea ce livre en 1903, soit un an
après l'achèvement de son mandat en Indochine. C'est pour cette raison que nous pouvons croire que ce
qu'il écrivit est sincère et reconstitue de façon vivante le contexte de cette époque. Ce livre est doté d'un
beau style spirituel, accompagné d'illustrations sur le Tonkin, l'Annam, la Cochinchine, le Cambodge et
le Laos.
Issu d'une famille modeste, Paul Doumer, diplômé en Mathématiques, puis en Droit devint expert en
finance. Il fut nommé Ministre des Finances dans le gouvernement de Léon Bourgeois en 1895. À la suite
du décès de l'ancien Gouverneur général de l'Indochine, Armand Rousseau, qui succomba de la
dysenterie, le gouvernement proposa ce poste à Paul Doumer qui l'accepta. Il n'avait alors que 38 ans et
il dut laisser à Paris ses 5 jeunes fils. Quatre d'entre eux moururent pour la France pendant la Grande
Guerre.
Pendant le mandat de Paul Doumer, de beaux édifices furent bâtis au Vietnam, parmi lesquels il
convient de citer l'École française d'Extrême-Orient ou encore le Collège Paul-Bert qui mettait fin aux
études en Chine des élèves indochinois. Après un séjour à Dalat en 1901, il décida de faire de cette ville
un centre de repos pour les Français résidant en Indochine ; des financements furent notamment accordés
au docteur Yersin pour la création d'un premier sanatorium. Il accorda aussi beaucoup d'importance aux
infrastructures. Outre le chemin de fer Transindochinois, il laissa trois ponts dans trois régions : le pont
Long Biên (soit le pont Paul-Doumer), le pont Trang Tien et le pont ferroviaire Binh Loi à Saigon. Fils
d'un poseur de rails, il fit construire il y a plus d'un siècle un chemin de fer encore indispensable à
l'économie du Vietnam d'aujourd'hui.
Je me réjouis de la publication en vietnamien de cette œuvre par la société d'édition Alpha Books.
Paul Doumer se serait certainement réjoui lui-même de cette publication alors que les relations francovietnamiennes sont actuellement en plein développement et promettent tant. Je suis convaincu que ce livre
exceptionnel offrira aux lecteurs vietnamiens la chance de redécouvrir l'histoire du Vietnam sous un
nouvel angle, celui d'un grand homme de la France, intègre et désintéressé.
A l'occasion du nouvel an, je voudrais adresser mes meilleurs vœux à la société d'édition Alpha
Books et aux lecteurs de tout le pays!
Bonne lecture!

S.E. Jean-Noël Poirier
Ambassadeur de France au Vietnam

https://thuviensach.vn

LỜI TỰA
Xứ Đông Dương (Indo-chine Française) có lẽ là cuốn hồi ký độc nhất vô nhị về vùng đất có cùng tên
gọi này vì tác giả của nó đã từng là Toàn quyền Đông Dương (1897-1902) và Tổng thống Cộng hòa Pháp
(1931-1932), ông Joseph Athanase Paul Doumer. Ông viết cuốn sách vào năm 1903, một năm ngay sau
khi kết thúc nhiệm kỳ Toàn quyền Đông Dương. Với lý do đó, chúng ta hoàn toàn có thể tin rằng, những gì
ông viết ra đây là chân thực và tái hiện sinh động, rõ ràng nhất bối cảnh lúc bấy giờ. Nội dung cuốn sách
được thể hiện bằng một lối văn phong đẹp đẽ đầy trí tuệ, cùng với những hình minh họa về cả ba Kỳ (Bắc,
Trung, Nam) và hai quốc gia Cao Miên và Ai Lao.
Xuất thân trong gia đình lao động, ông tốt nghiệp cử nhân Toán học, sau đó lấy thêm bằng Luật rồi trở
thành chuyên gia tài chính. Năm 1895, ông là Bộ trưởng Tài chính trong chính phủ Thủ tướng Léon
Bourgeois. Do Toàn quyền Đông Dương Armand Rousseau qua đời vì bệnh kiết lị, Chính phủ Pháp đề
nghị ông sang kế nhiệm và ông đã nhận lời. Lúc đó, Doumer mới 38 tuổi, để lại năm người con đang học
tập tại Paris. Sau này trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, bốn người con của ông đã hy sinh trong cuộc
chiến đấu bảo vệ nước Pháp.
Dưới thời Toàn quyền Paul Doumer, có rất nhiều công trình quý giá được thiết lập tại Việt Nam, như
Viện Viễn đông Bác cổ, Trường Cao đẳng Hà Nội và chấm dứt việc học sinh Đông Dương qua Trung Quốc
học. Năm 1901, Doumer đã đến Đà Lạt rồi quyết định chọn nơi đây là đô thị nghỉ dưỡng cho người Pháp
tại Đông Dương, và tài trợ cho bác sĩ Yersin xúc tiến việc thành lập thành phố Đà Lạt tại đây. Ngoài ra,
ông còn là người rất chú trọng công tác xây dựng các công trình hạ tầng. Cùng với đường sắt xuyên Việt,
ông còn để lại ba cây cầu ở ba miền là cầu Doumer (cầu Long Biên ngày nay), cầu Tràng Tiền, và cầu
Bình Lợi dành cho xe lửa ở Sài Gòn. Là con của một công nhân hỏa xa, những công trình đường sắt mà ông
Doumer đã cho tạo dựng trên đất Việt Nam cách đây hơn 100 năm, đến nay hẳn vẫn còn giá trị trong nền
kinh tế Việt Nam.
Tôi rất lấy làm sung sướng về việc Alpha Books cho dịch ra tiếng Việt và ấn hành cuốn Hồi ký Xứ
Đông Dương. Nói theo tâm linh của người Việt Nam, chắc hẳn ông Doumer sẽ ngậm cười nơi chín suối vì
cuốn hồi ký của ông được trở lại Việt Nam vào thời điểm mà quan hệ Pháp-Việt đang có những bước phát
triển mới đầy hứa hẹn. Tôi cũng tin tưởng rằng độc giả Việt Nam không những không thất vọng khi có cuốn
sách trên tay, mà còn tận hưởng những giây phút tuyệt vời bên những trang sách của Paul Doumer, hiểu
thêm về lịch sử Việt Nam qua một góc nhìn khác lạ hơn, góc nhìn của một nhân vật vĩ đại của nước Pháp,
liêm khiết và không chút vụ lợi.
Nhân dịp năm mới, tôi xin gửi tới Alpha Books cùng với độc giả gần xa của các bạn những lời chúc đầy
niềm tin và hạnh phúc.

Ngài Jean-Noël Poirier
Đại sứ Đặc mệnh Toàn quyền nước Cộng hòa Pháp tại Việt Nam

https://thuviensach.vn

HỒI KÝ XỨ ĐÔNG DƯƠNG[1] CUỐN SÁCH TÁI
HIỆN MỘT GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ VIỆT NAM DƯỚI
GÓC NHÌN MỚI MẺ
Các bạn đang cầm trong tay cuốn sách do Alpha Books xuất bản, với nhan đề gợi lại một giai đoạn
lịch sử đầy biến động và bi thương mà Việt Nam và các nước láng giềng đã trải qua: Xứ Đông Dương,
được dịch nguyên bản từ tiếng Pháp: L'Indo-Chine française. Tác giả cuốn sách là một trong những người
dấn thân và là yếu nhân góp phần tạo ra giai đoạn lịch sử nói trên; đó là ông Joseph Athanase Paul
Doumer, từng là Toàn quyền Đông Dương (1897-1902), sau này là Tổng thống Cộng hòa Pháp (19311932).
Cuốn sách thuộc thể loại hồi ký đúng như tên gọi và tác giả cũng khẳng định trong Lời mở đầu: “Người
ta yêu cầu tôi sắp xếp lại các ký ức của mình, đặc biệt dành cho giới trẻ, cho những con người sẽ là
công dân, những người lính của ngày mai”. Nhưng đọc hết cuốn sách, bạn sẽ thấy nội dung của nó rất
hấp dẫn, vượt xa khỏi thể loại hồi ký vì trước tiên, cuốn sách đã tạo cho tác giả một cơ hội lý tưởng để
đưa ra những nhận xét, đánh giá, thậm chí cả lời khuyên mang đậm nhãn quan chiến lược về nhiều lĩnh vực
của một chính trị gia, một nhà quản lý đầy kinh nghiệm và có nhận thức sâu sắc về thời cuộc.
Ngay ở Lời mở đầu, tác giả đã phân tích tường tận bối cảnh – có thể nói rất phức tạp – dẫn đến việc ông
được bổ nhiệm Toàn quyền Đông Dương. Đó là cuộc tranh cãi quyết liệt, chia rẽ sâu sắc chính giới Pháp
liên quan đến câu hỏi liệu hệ thống thuộc địa Pháp nói chung và xứ Đông Dương nói riêng có lợi ích gì đối
với chính quốc không trong khi nước Pháp luôn phải trợ cấp cho xứ sở này? Bản thân ông Doumer là một
trong những người ủng hộ nhiệt thành nhất sự gắn bó của Pháp với hệ thống thuộc địa. Nhưng ông lại là ứng
cử viên lý tưởng được mọi phe phái chấp nhận. Trên thực tế, Paul Doumer, người rất am hiểu về Đông
Dương vì đã từng là báo cáo viên về ngân sách cho các xứ thuộc địa tại Nghị viện Pháp, được cả giới
chính trị lẫn thuộc địa nhìn nhận là “người cần có tại đó” và “không thể không [được] trao chính quyền
Đông Dương” để cứu vãn thuộc địa và xây dựng nên một bộ máy thống trị của Pháp phục vụ cho công
cuộc khai thác thuộc địa lần nhứ nhất tại Đông Dương.
Chương I - Từ Paris đến Sài Gòn ghi lại hành trình đi nhậm chức của ông. Ở mỗi xứ sở ông dừng chân,
từ Ai Cập đến Singapour qua Ấn Độ, Ceylan, tác giả đều đưa ra những đánh giá mang tính chất địa-chính
trị vào cuối thế kỷ XIX. Chúng ta cùng đọc những dòng ông viết về Ai Cập: “Điều tạo ra giá trị muôn đời
của Ai Cập không nằm ở bản thân đất nước này, dù nó lớn tới đâu, mà nằm ở vị trí tuyệt vời của Ai
Cập, nơi tỏa ra các con đường tới các châu lục cổ là châu Âu, châu Á và châu Phi''. Đã từng là Đại sứ
tại Singapour, tôi rất ấn tượng trước tầm nhìn của ông về vị trí chiến lược của quốc đảo này và sau hơn
một thế kỷ nó vẫn giữ nguyên giá trị. “Singapore là một trong những cảng tàu bè qua lại nhiều nhất để
tới các vùng biển Viễn Đông. Mọi tuyến đường biển đều phải qua đây: châu Âu đi Trung Quốc, Nhật
Bản, Sibérie, Đông Dương và Xiêm La. Người ta thấy tầm quan trọng về thương mại và chiến lược của
địa điểm này, “cái rốn” của hành tinh. Như mọi người nghĩ, người Anh không để cho nước khác nghĩ
tới chuyện chiếm Singapour. Vì thế họ sở hữu gần như mọi điểm giao cắt trên thế giới và giám sát các
tuyến hàng hải. Họ muốn làm chủ mặt biển và họ coi Singapour là một trong những cách hữu hiệu để
đạt được mục đích đó”.
Các chương II, III, IV, V, VI với tiêu đề là những địa danh, lần lượt là: Tổng quan https://thuviensach.vn
về Đông Dương,

Nam Kỳ, Bắc Kỳ, Trung Kỳ, Cao Miên và Ai Lao, vừa được viết theo lối hành văn hồi ký, vừa chứa đựng
những kiến thức về lịch sử, địa lý, thiên nhiên, con người, văn hóa của xứ Đông Dương. “Bây giờ là lúc
cần đưa ra một khái niệm chính xác hơn về Đông Dương, điều kiện tự nhiên của nó ra sao, chính trị và
kinh tế ở đó vào năm 1897 thế nào, và những thay đổi gì đã diễn ra tại đó, tiếp theo là phải gợi lại
từng sự kiện và nhen lại ấn tượng mà tôi đã trải nghiệm khi gặp gỡ, khi tiếp xúc với Đông Dương lần
đầu”. Qua những trang sách này, bạn đọc sẽ thấy tác giả là một người quan sát rất tinh tế và có khả năng
dẫn chuyện hết sức cuốn hút. Dõi theo ngòi bút của ông, ta có cảm giác được du ngoạn qua các vùng miền
khác nhau mang bản sắc riêng và đầy sống động cũng như khuyết tật của Xứ Đông Dương cuối thế kỷ XIX.
Chương VII được đặt tên một cách kiêu hãnh “Sự trỗi dậy của Đông Dương” là bản tổng kết về sứ
mệnh Toàn quyền Đông Dương của tác giả. Theo đó ông tự nhận đã tạo ra “một nền hòa bình vững chắc”,
“một bộ máy chính trị và hành chính hợp lý, nền tài chính vững mạnh, cùng một hệ thống giao thông
cơ bản”. Trong hồi ký, Doumer viết: “Vài tuần sau khi tới nơi, khi đã có cái nhìn khái quát về vùng đất
này cũng như làm quen với những con người sẽ là cộng sự của tôi trong công cuộc tổ chức và phát
triển thuộc địa, tôi đã gửi một báo cáo tổng thể tóm lược lại tình hình sở tại, đồng thời chỉ rõ những
biện pháp thích hợp”. Đó là chương trình bảy điểm được chính phủ Pháp chấp thuận và ông đã quyết tâm
thực hiện trong năm năm với trọng trách Toàn quyền Đông Dương. Trước khi rời Đông Dương, Paul
Doumer đã nói một cách hào hùng: “Trong năm năm vừa qua, chính quyền trung ương tại Đông Dương
đã hoàn thành trọn vẹn bổn phận cai quản một thuộc địa quan trọng…
Trong năm năm, Đông Dương đã tồn tại và lao động bằng một tinh thần duy nhất…
Chỉ trong vài tháng ngắn ngủi nữa, chúng ta sẽ có thể giới thiệu xứ sở này với thế giới bằng niềm tự
hào khiêm tốn. Xứ sở này đã trở nên cường thịnh rồi, nhưng không hề nghỉ ngơi mà ngược lại đang
hào hứng lao động, đang mạnh mẽ đi tới một tương lai xán lạn”.
Cuốn sách được viết dưới con mắt của một Toàn quyền nhằm tự khẳng định rằng mình đã “hoàn thành
trọng trách lớn lao…[ở] Đông Dương tốt hơn bất kỳ ai khác” “với niềm tự hào phụng sự nước Pháp”.
Hơn thế nữa con người này có một quyết tâm sắt đá là phải thành công trong việc biến xứ sở này thành tiền
đồn của Pháp tại Viễn Đông. “Ngay từ đầu, tôi đã cho rằng sự hiện diện của nước Cộng hòa Pháp tại
Đông Dương không chỉ vì sứ mệnh tổ chức và quản lý thuộc địa, mà nước Pháp còn phải hành động
trong khuôn khổ những phương tiện có trong tay để chính sự phát triển của thuộc địa truyền thêm sức
mạnh, từ đó tăng cường danh tiếng, quyền lực và hành động của nước Pháp tại Viễn Đông”. Như vậy,
lẽ đương nhiên nó chứa đựng nhiều sự kiện, nhiều đánh giá mang nặng tính chủ quan, không trùng khớp với
lịch sử mà chúng ta từng biết và không phù hợp với cách nhìn của Việt Nam về cuộc khai thác thuộc địa
lần thứ nhất tại Đông Đương. Điều đáng lưu ý với bạn đọc là cuốn sách truyền tải rất nhiều thông tin về xứ
Đông Dương, nhất là về một giai đoạn lịch sử mang tính bước ngoặt về nhận thức trong xã hội Việt Nam
lúc đó. Những năm tháng này cùng với những sự kiện diễn ra mang đậm dấu ấn lịch sử cần được nghiên
cứu một cách thấu đáo, khách quan, tránh những thành kiến và phê phán một chiều. Lịch sử vốn là một bộ
môn khoa học nghiên cứu, đánh giá những sự kiện đã xảy ra. Lịch sử phải chấp nhận cách nhìn đa chiều sự
kiện thì nó mới là nó và mới hấp dẫn, thúc đẩy thế hệ trẻ tự tìm hiểu và yêu lịch sử, nhất là lịch sử nước
mình.
Do nghề nghiệp và đồng thời có những năm tháng tu nghiệp tại Pháp, tôi rất quan tâm đến lịch sử nước
nhà, đặc biệt những giai đoạn mà Việt Nam có thể tận dụng để thoát khỏi nền tư tưởng Nho giáo, hòa nhập
vào xu thế phát triển hiện đại dựa trên khoa học, giáo dục, pháp luật và dân chủ. Đọc hồi ký Xứ Đông
Dương của Paul Doumer, tôi lại liên tưởng đến những đánh giá rất khách quan của ông Lý Quang Diệu về
chủ nghĩa thực dân Anh cũng như Pháp tại châu Á trong Hồi ký của ông, đồng thời cũng liên tưởng đến
phương cách Singapour tận dụng những gì có thể chấp nhận được mà chủ nghĩa thực dân đã tạo ra nhằm hỗ
https://thuviensach.vn

trợ thêm cơ sở xây dựng nhà nước pháp quyền và dân chủ theo kiểu Singapour. Đó là tiếng Anh, hệ thống
luật pháp, tòa án, hệ thống giáo dục, nền quản trị quốc gia.
Cuốn sách Xứ Đông Dương do Alpha Books ấn hành đáng đọc, nhưng hãy đọc nó theo mối quan tâm,
hay tư cách riêng của từng người và với một cách nhìn lịch sử. Bạn sẽ bị lôi cuốn bởi cách viết của tác
giả; đặc biệt, bạn sẽ được khám phá và tìm thấy nhiều điều mới mẻ mà bạn chưa từng đọc được trước đó
về giai đoạn lịch sử này của đất nước Việt Nam.

PGS. TS. Dương Văn Quảng[2]

https://thuviensach.vn

ĐỌC XỨ ĐÔNG DƯƠNG HỒI KÝ CỦA PAUL
DOUMER
Paul Doumer là một chính khách người Pháp, sinh năm 1857. Ông làm Toàn quyền Đông Dương từ
1897-1902. Sau ông làm Tổng thống Pháp từ 1931-1932. Ông bị một phần tử quá khích người Nga ám sát
năm 1932. Cuốn hồi ký Xứ Đông Dương là cuốn sách viết riêng về giai đoạn ông ở Đông Dương.
Là con của một công nhân đường sắt, Paul có một tuổi thơ vất vả, 12 tuổi đã phải tự mình kiếm sống
bằng nghề thợ khắc. Nhưng ông là một người rất có nghị lực và ý chí học tập. Năm 20 tuổi, ông đỗ cử nhân
toán rồi sau đó đỗ cử nhân luật và trở thành một chuyên gia trong lĩnh vực tài chính. Ông tham gia đảng
cấp tiến và từ nhà báo trở thành nghị sĩ của đảng cấp tiến. Ông cũng có mối quan hệ rộng với các tập đoàn
tài chính, công nghiệp lớn của Pháp.
Năm 1895, ông là Bộ trưởng Tài chính Pháp. Năm 1897, sau khi Toàn quyền Đông Dương Armand
Rousseau bị bệnh chết ở thuộc địa, chính phủ Pháp cử Paul Doumer sang tiếp tục công việc của Armand.
Từ đấy Đông Dương chuyển sang một bước ngoặt lớn.
Paul là một Toàn quyền vừa mềm dẻo, vừa cứng rắn. Ông ép triều đình nhà Nguyễn phải đóng cửa Nha
Kinh lược sứ để tập trung quyền lực vào tay Toàn quyền. Ông muốn Bắc Kỳ và Trung Kỳ phải chuyển sang
chế độ trực trị chứ không phải chế độ bảo hộ. Ông dứt khoát chia Đông Dương ra làm năm xứ: Bắc Kỳ,
Trung Kỳ, Nam Kỳ, Ai Lao và Cao Miên – với chiến lược chia để trị.
Dưới thời Doumer, hạ tầng cơ sở của Đông Dương được xây dựng, kiến thiết ào ạt. Ông muốn biến
Đông Dương thành thị trường tiêu thụ của công nghiệp Pháp, đồng thời muốn khai thác triệt để tài nguyên
từ Đông Dương. Muốn thế phải có bến cảng, đường xá, cầu cống… Chính trong thời gian này, cầu Doumer
– sau này đổi tên thành cầu Long Biên, được xây dựng. Cây cầu này được coi là một kỳ quan của Đông
Dương thời ấy. Cũng thời gian này Doumer còn cho xây dựng cầu Thành Thái (tức cầu Tràng Tiền) bắc qua
sông Hương ở Huế và cầu Bình Lợi bắc qua sông Sài Gòn. Ông xây dựng cảng Hải Phòng, thiết kế xây
dựng đường sắt Đông Dương nối với Vân Nam. Tuyến đường sắt này mãi đến 1937 mới hoàn thành. Ông
nhiệt tình với việc xây dựng đến nỗi báo chí Pháp mỉa mai ông là người theo chủ nghĩa đường sắt.
Ông cũng chính là người đã ủng hộ và hậu thuẫn công việc nghiên cứu của Yersin, đồng ý xây dựng thành
phố Đà Lạt và đưa cây cao su vào trồng, hình thành nên những đồn điền cao su tạo hàng hóa xuất khẩu.
Dưới thời cai trị của Paul Doumer, Hà Nội là thành phố châu Á đầu tiên có điện.
Công bằng mà nói, ông đã làm được rất nhiều việc cho xứ Đông Dương. Ông là một nhà cai trị, một nhà
kinh tế giỏi, nhưng trước hết ông là một người yêu nước chân chính. Ông yêu nước Pháp - tổ quốc ông với
tình yêu nước nồng nàn. Trong Thế chiến thứ nhất, ông có năm con thì bốn người gia nhập quân đội và hy
sinh cho tổ quốc. Với lòng yêu nước nhiệt thành ấy, khi làm Toàn quyền Đông Dương, ông muốn lá cờ tam
tài của nước Pháp phải được bay cao ở châu Á, làm rạng danh cho đất nước. Do vậy, ông muốn Đông
Dương thuộc địa của Pháp phải được phồn vinh – phồn vinh để phục vụ nước Pháp. Ông muốn Đông
Dương phát triển – phát triển để trở thành thị trường cho nền công nghiệp Pháp. Ông biết công cuộc chinh
phục đã xong và bây giờ là lúc phải khai thác thuộc địa. Muốn khai thác hiệu quả thì phải hiện đại hóa xứ
Đông Dương, biến nó thành mảnh đất thực sự của người Pháp. Để làm thế thì phải trực trị, không cho An
Nam thống nhất, mà chia thành ba phần tách khỏi nhau. Để thực hiện được mưu đồ ấy, thực hiện kế hoạch
ấy thì phải có tiền, tức là phải khai thác, bóc lột thuộc địa và người dân phải đóng góp, phải chịu sưu cao
https://thuviensach.vn
thuế nặng.

Paul Doumer là một tay thực dân chính cống, ông hành động hoàn toàn vì lợi ích của nước Pháp. Nhưng
ông là một nhà kinh tế có tài và có tầm nhìn. Chính do vậy, người Pháp có lợi nhưng xứ thuộc địa cũng
được hiện đại hóa, Tây phương hóa. Một đất nước theo kiểu Tây phương được công nghiệp hóa, đô thị
hóa, hiện đại hóa đã manh nha hình thành.
***
Những cuốn sách viết về lịch sử Việt Nam của người Trung Quốc, người Pháp, người Mỹ… xưa nay
không ít. Lẽ dĩ nhiên, là sách của đối phương nên cách nhìn bao giờ cũng đối nghịch với quan điểm của
chúng ta. Tuy nhiên, nếu biết so sánh đối chiếu, nếu phê phán có chọn lọc thì đó sẽ là một nguồn tài liệu
đáng quý, giúp ta nhìn nhận sự việc được khách quan hơn. Viết về hai cuộc kháng chiến chống Pháp và
chống Mỹ, các nhà sử học của Việt Nam cũng từng sử dụng những nguồn tư liệu của phương Tây khá hiệu
quả. Cụ Hoàng Xuân Hãn lúc viết cuốn Lý Thường Kiệt cũng dùng khá nhiều tài liệu của Trung Quốc. Do
vậy cuốn Xứ Đông Dương của Paul Doumer đối với chúng ta là một tài liệu tham khảo rất đáng quý.
Thời điểm Pháp xâm chiếm nước ta, những cuốn sách của các tướng lĩnh Pháp là một nguồn tài liệu
tham khảo về quân sự. Riêng cuốn Xứ Đông Dương, theo tôi, còn quý hơn vì nó là một cuốn sách có thể
nói là hiếm hoi, của người Pháp viết về thời kỳ xây dựng thuộc địa, thời kỳ kinh tế thuộc địa.
Nói chung, cuốn hồi ký có ích rất nhiều cho những nhà sử học, dân tộc học, Việt Nam học, nghiên cứu
văn học… nhất là những ai quan tâm tới giai đoạn người Pháp bắt đầu xây dựng Đông Dương để khai thác
thuộc địa.
Vì là một cuốn hồi ký nên cuốn sách khá hấp dẫn. Tôi đã đọc nó, say mê như đọc một cuốn tiểu thuyết.
Tác giả, với lối hành văn đẹp đẽ giàu hình ảnh, đã khắc họa khá chân thực và sinh động chân dung của vua
Thành Thái, vua Norodom, tổng đốc Trần Bá Lộc… cũng như giúp cho độc giả dễ dàng hình dung bối cảnh
Đông Dương ngày ấy, địa hình, khí hậu, sản vật và con người.
Nhận xét, từ những năm đầu thế kỷ XX, của vị toàn quyền Đông Dương về người Việt, rằng: Người An
Nam chắc chắn là tộc người ưu trội so với các dân tộc xung quanh.... Người An Nam thông minh, cần
cù và dũng cảm”... cũng đồng quan điểm với rất nhiều nhận định của thế giới sau này khi đánh giá về năng
lực, khả năng học hỏi, lòng quả cảm của người Việt. Chắc chắn nó có phần nào sự vô tư trong đó.
Tháng 12 năm 2015

Nhà văn - Dịch giả Nguyễn Xuân Khánh

https://thuviensach.vn

LỜI NÓI ĐẦU
Trong năm năm mà tôi trải qua trên cương vị người đứng đầu chính quyền xứ Đông Dương, chúng ta đã
có thể đem tới cho xứ thuộc địa tại châu Á này một nền hòa bình vững chắc mà nó chưa từng được hưởng,
một bộ máy chính trị và hành chính hợp lý, nền tài chính vững mạnh, cùng một hệ thống giao thông cơ bản.
Bắt nguồn từ đó, nền kinh tế đã phát triển vượt trên mọi kỳ vọng. Tương tự như vậy, trong cuộc xung đột
trường kỳ về ảnh hưởng và lợi ích tại Viễn Đông, nước Cộng hòa Pháp đã được đặt vào vị thế để thực hiện
vai trò và hưởng phần lợi ích của mình.
Có lẽ cũng không phải là quá chủ quan khi tin rằng làm được điều này chính là phụng sự tổ quốc một
cách hữu ích.
Và đây sẽ là một điều mà người ta không dễ dàng tha thứ! Nhất là khi tôi lại bất nhã tới mức từ xứ sở đó
quay trở về, tránh khỏi cái chết đã nhiều lần gần kề gang tấc, để về lại vị trí của tôi tại Nghị viện, không
đòi hỏi gì, không phàn nàn gì.
Kể từ đó đã một năm trôi qua, thời gian này đã không bị phí hoài. Bằng cách khiêm tốn làm việc, tôi đã
thành công để những thành quả phụng sự trước đây ở một miền đất xa xôi rơi vào quên lãng.
Chắc người ta nghĩ rằng dù thế nào tôi cũng sẽ không lật lại một kết cục đáng mừng đến thế. Những trang
sách sau đây vì thế không dành cho những người ít nhiều cảm thấy bất bình với chương lịch sử thuộc địa
tôi đã viết trên đất Á châu; chúng cũng không nhằm thổi bùng những ghen tị và hiềm khích đã lắng xuống
hay tiêu tan hẳn. Tốt hơn hết là nên bỏ qua một số chuyện, quên đi những sự kiện, quên đi những con
người, chứ những hành động của chúng ta, cảm xúc của chúng ta, niềm vui và sự tự hào, nỗi buồn và sự
phẫn nộ, thảy đều không đáng để nhắc đi nhắc lại, vì cội nguồn duy nhất của chúng đều chỉ là tình yêu nồng
cháy dành cho tổ quốc mà thôi.
Mặt khác, tôi được yêu cầu sắp xếp lại các ký ức của mình đặc biệt dành cho giới trẻ, cho những con
người sẽ là những công dân, những người lính của ngày mai. Tôi sẽ làm như vậy một cách không màu mè,
không khoa trương, theo sự may mắn của trí nhớ. Dẫu vậy, tôi vẫn hy vọng từ toàn bộ câu chuyện tôi thuật
lại sẽ hiện lên một góc nhìn đủ chính xác về xứ Đông Dương tươi đẹp của chúng ta, một ý tưởng đủ đúng
đắn về bản chất công cuộc thuộc địa hóa, nền cai trị của một đế quốc rộng lớn.
Độc giả đã được cảnh báo rồi: họ không thể đòi hỏi ở cuốn sách này nhiều hơn những gì nó đã hứa, và
là những gì nó không thể cung cấp. Thế nên tốt nhất là đặt dấu chấm hết cho những dòng mào đầu này tại
đây.
Nếu tôi chưa làm thế, nếu tôi vẫn lùi thêm khoảnh khắc bắt đầu nói về chủ đề của mình, thì đó là vì tôi
cảm thấy cũng nên nói một chút về bối cảnh mà tôi được bổ nhiệm làm Toàn quyền tại Đông Dương. Việc
này kể ra cũng đã khá lâu rồi, từ tháng Mười hai năm 1896; nhưng vào thời điểm ấy nó đã gây ít nhiều xôn
xao, dù chẳng có lý do để ồn ào đến thế.
Trước đó, tôi đã từng quan tâm đến Đông Dương nói chung với cương vị người chuẩn bị báo cáo ngân
sách đã dành cho các thuộc địa, và nhất là vào năm 1895, về các giải pháp cứu trợ tạm thời cho tình hình
tài chính Bắc Kỳ mà tôi phải trình trước Hạ viện nhân danh Ủy ban Ngân sách. Vào dịp này, tôi đã thực
hiện một nghiên cứu về các xứ Bảo hộ Bắc Kỳ và Trung Kỳ của chúng ta. Nghiên cứu đó dẫn đến chỗ tôi
đã bày tỏ không chính thức quan điểm của mình, với cả Bộ trưởng lẫn Ủy ban ngân sách, về những khó
khăn chúng ta đang phải xoay xở và những giải pháp thiết yếu cho những khó khăn đó.
https://thuviensach.vn

Phải chăng việc này đã khiến người ta nghĩ đến chuyện cử tôi làm Toàn quyền ở Đông Dương? Có thể
lắm. Dù sao chăng nữa, năm 1895, tôi mang máng vào khoảng tháng Tám hay tháng Chín, ngài
Chautemps[3] Bộ trưởng Thuộc địa đã ngỏ lời với tôi. Ngài Armand Rousseau[4] Toàn quyền Đông Dương
khi đó là ứng cử viên cho một ghế Thượng Nghị sĩ của Finistère[5], và ông đã bày tỏ nguyện vọng quay về
Pháp sau cuộc bầu cử. Tôi không từ chối, cũng không nhận lời đề nghị được đưa ra ngay, mà định sẽ tham
khảo ý kiến bạn bè khi đề nghị đó trở thành chính thức.
Trong lúc đó, nội các do ngài Ribot[6] đứng đầu, mà ngài Chautemps là một thành viên, đã đệ đơn từ
chức sau kết quả bỏ phiếu không thuận lợi tại Hạ viện. Trong nội các Bourgeois[7] lên thay thế sau đó, tôi
được giao nắm Bộ Tài chính. Ngài Armand Rousseau sau khi về Pháp đã muốn giữ nguyên các chức vụ
của mình, và một dự án cho vay để cứu vãn tình hình tài chính Bắc Kỳ được chuẩn bị. Tôi đã phải tích cực
tập trung vào đó, cả trong việc nhất trí dự án tại Hội đồng Bộ trưởng trong những điều kiện mà tôi cho là
chấp nhận được, lẫn trong việc tìm kiếm sự ủng hộ tại Hạ viện.

Armand Rousseau (1835-1896)

Nỗ lực phải bỏ ra cho việc này chứng tỏ tôi đã không sai lầm khi bảo lưu yêu cầu của chúng tôi tại Nghị
viện trong những giới hạn hẹp hơn mức ngài Toàn quyền và ngài Bộ trưởng Thuộc địa, vị đồng nghiệp
Guieysse[8] của tôi, mong muốn. Ngài Armand Rousseau, ngay từ đầu đã có phần buồn phiền khi phải
chứng kiến khoản tiền ông muốn được cấp giảm đáng kể, đã tới trao đổi với tôi về việc này và đề nghị tôi
đưa ra bằng chứng cho sự tự tin của tôi: Sở Kiểm tra Tài chính Đông Dương đã được thành lập vào năm
trước, theo cái cách mà ngài Toàn quyền hoàn toàn không hay biết và có vẻ như đã đặt toàn quyền dưới
quyền giám hộ của nó. Ngài Rousseau quyết liệt bày tỏ rằng cần đưa mọi thứ về lại đúng chỗ, và việc kiểm
tra tài chính cần được thực hiện đối với các cơ quan công quyền, nhân danh và đại diện Toàn quyền chứ
không phải ngoài sự kiểm soát của Toàn quyền, và thậm chí có lúc chống lại Toàn quyền. Câu trả lời thật
dễ dàng: tôi rất vui mừng bày tỏ với ngài Rousseau sự tin tưởng tuyệt đối, và chính tôi cũng vô cùng căm
https://thuviensach.vn
ghét bất kỳ thứ gì có biểu hiện của sự vô tổ chức trong chính quyền để không tiêu hủy mất nguyên do khả dĩ

của nó khi người ta báo cho tôi. Sắc lệnh tổ chức Sở Kiểm tra Tài chính lập tức được điều chỉnh.
Ngài Armand Rousseau lên đường đi Đông Dương, và đã không trở về nữa. Ngày 10 tháng Mười hai
năm 1896, bức điện khẩn báo tin ông qua đời đến Bộ Thuộc địa. Tôi biết tin qua một người bạn, vị đồng
...